Dziecko bierne społecznie

Praca z dzieckiem

Dziecko bierne – na pierwszy rzut oka – to przeciwieństwo dziecka nadruchliwego. Nie przejawia skłonności do nadmiernej aktywności, wycofuje się z interakcji, unika ich lub nie podejmuje. Pracuje poprawnie, zwykle nie sprawia kłopotów wychowawczych. Jakie mogą być przyczyny bierności dzieci przedszkolnych? Jakie działania może podejmować nauczyciel, aby pomoc dziecku w sprawniejszym funkcjonowaniu?


Kiedyś prowadziłam grupę wyjątkowo żywiołowych, twórczych, przebojowych sześciolatków, pełnych pomysłów, energii, chęci do działania. Po zakończeniu pracy – zmęczona nieco ich aktywnością – powiedziałam żartem do osoby współprowadzącej „Wiesz, czasem to marzy mi się grupa złożona z samych wycofanych, nieśmiałych dziewczynek”. „To by dopiero była mordęga” – odpowiedziała mi koleżanka, przerażona wizją niereagującej, wycofanej grupy. Zgadzałam się z nią w pełni. 

Jak funkcjonuje dziecko bierne społecznie?
 
Dziecko bierne społecznie jest również określane jako wycofane, zahamowane, nieśmiałe, lękliwe, unikające kontaktu, jako „samotnik” lub „odludek”. Preferuje samodzielną zabawę i funkcjonuje jakby na obrzeżach grupy. Nowe sytuacje są dla niego szczególnie trudne, zwiększają lęk i nasilają tendencje do wycofywania. Dziecko bierne nie poszukuje kontaktu – ani z innymi dziećmi, ani z dorosłymi. Wciągane w interakcje przez inne przedszkolaki nie zawsze potrafi adekwatnie zareagować. Często wydaje się nieobecne, odchodzi, nie podejmuje współdziałania. Nie bywa agresywne ani napastliwe w relacjach z innymi, przeciwnie – często samo staje się przedmiotem agresji rówieśników. Przez inne dzieci bywa nielubiane, niezauważane, czasem ignorowane lub napastowane. 
W relacji z dorosłym jest posłuszne, podporządkowane, „grzeczne”, wypełnia polecenia. Stara się pracować jak najlepiej, ale nie potrafi np. poprosić o pomoc, czy doprecyzowanie polecenia, więc popełnia błędy. Preferuje prace pisemne, zwykle niechętnie wypowiada się głośno, szczególnie publicznie, w większej grupie. Niechętnie występuje, jeśli musi – stara się trzymać z tyłu grupy. Może sprawiać wrażenie osoby o niższych możliwościach intelektualnych – i często jest tak postrzegane.  Zapytane, długo się namyśla, mówi cicho, niepewnie; wypowiedzi bywają nieskładne, nieuporządkowane, brak w nich logicznego ciągu. Wydaje się nie rozumieć (nie słyszeć) pytania, ale jeśli nauczyciel je powtórzy, lub stara się doprecyzować – dziecko dodatkowo się peszy i odpowiada jeszcze gorzej lub milknie. 
Dopiero w sytuacji dla dziecka komfortowej – sam na sam z pedagogiem, kiedy dziecko poczuje się bezpiecznie i zaufa dorosłemu, można zobaczyć jego prawdziwe zasoby (niezwykle bogate życie wewnętrzne), poznać jego zainteresowania, pasje, posłuchać składnej, uporządkowanej wypowiedzi. 

Przyczyny bierności
 
Przyczyny bierności społecznej dzieci mogą być różne, ale zasadniczo można wydzielić trzy grupy przyczyn:  
  • związane z samym dzieckiem (jego właściwości psychofizyczne),
  • związane z rodzicami (z prezentowanymi przez nich postawami oraz stylami wychowawczymi),
  • związane z warunkami, w jakich żyje dziecko, oraz jego wcześniejszymi doświadczeniami. 
Zwykle trudno jest wskazać jedną przyczynę (lub grupę przyczyn), która powoduje funkcjonowanie dziecka. Różne przyczyny nawarstwiają się i przenikają. Bywa też oczywiście, że dziecko wychowuje się w niesprzyjających warunkach, a bierność społeczna się u niego nie pojawi.
 
Do czynników ryzyka wystąpienia bierności społecznej u dziecka należą błędy wychowawcze rodziców i nieprawidłowe postawy społeczne. Niesprzyjający jest styl wychowania ograniczający dziecku kontakt z innymi dziećmi (ludźmi), rodziny hermetyczne, niedopuszczające nikogo, ale też niewychodzące i nieszukające kontaktu z innymi. Często takie zachowania są związane z wysokim poziomem lęku w rodzinie, nieśmiałością rodziców, obniżonym poczuciem własnej wartości, wstydliwą tajemnicą rodzinną (np. uzależniania, przemoc), z niskim poziomem kompetencji społecznych i (lub) intelektualnych  rodziców. Dziecko żyjące w rodzinie hermetycznej, w przekonaniu, że inni są albo mogą być dla niego zagrożeniem, dziecko pozbawiane możliwości ćwiczenia kompetencji społecznych często wytwarza u siebie postawę bierności. 
 
Oprócz niekorzystnych warunków środowiskowych zahamowanie aktywności może być związane również  z oddziaływaniem czynników organicznych. Może pojawić się zwłaszcza u dzieci o słabym typie systemu nerwowego, u których następuje dominacja procesów hamowania nad procesami pobudzania. Bierność może być cechą funkcjonowania dziecka lub też przejściowym epizodem – u jego podłoża mogą leżeć przemijające czynniki fizjologiczne, np. osłabienie organizmu po przebytej chorobie, połączone z obniżonym nastrojem i ogólną sprawnością. Istnieją też inne czynniki fizyczne – bóle głowy, brzucha, złe samopoczucie itd. – wywierające hamujący wpływ na aktywność przejawianą przez dziecko. Nagle pojawiająca się bierność, apatia powinny być zawsze sygnałem do diagnozy medycznej dziecka. 
 
Dodatkowym czynnikiem ryzyka są urazy psychiczne i sytuacje trudne emocjonalne, których dziecko doświadczało, m.in. te generowane przez grupę przedszkolną, przyjmujące formę złośliwych uwag, drwin, kpin, przezwisk. Zadaniem nauczyciela jest dbanie o atmosferę w grupie oraz wprowadzanie zasad  ucinających i ograniczających zachowania typu dokuczanie, komentowanie i in., o charakterze przemocowym. Dziecko z gorszego środowiska, o słabszych możliwościach intelektualnych i (lub) społecznych, gorzej ubrane, z widocznymi niedoskonałościami ciała lub twarzy może być na nie szczególnie narażone. Należy więc się mu zwiększoną ochrona, będąca prewencja odrzucania i bierności. 
 
Wskazówki do pracy z dzieckiem biernym społecznie
– Mamo, a ty wiesz, że jest coś takiego jak mowa ciała? – zapytał kiedyś mój syn
– Coś słyszałam – odpowiedziałam oględnie. 
– To, jak człowiek stoi i jaką ma postawę, powoduje, że ludzi go różnie widzą. Jak stoi się tak – przykulił się, spuścił głowę, zgarbił plecy – to myślą, że jesteś nieśmiały. A jak tak – wyprostował się, podniósł brodę, spojrzał mi w twarz – to myślą, że jesteś śmiały. Fajne, co? Wystarczy dobrze stanąć przy odpowiedzi i nauczyciel myśli, że wszystko wiesz. 
– Też jak ty stajesz „śmiało” to zaczynasz się tak  czuć – dodałam. 
 
Przypomniałam sobie tę rozmowę w kontekście pracy naprawczo-wychowawczej z dzieckiem biernym społecznie. Większość opracowań skupia się na pracy nad umiejętnościami społecznymi dziecka (nawiązywanie, podtrzymywanie kontaktu) oraz na pracy nad samooceną i zasobami. To ważne obszary, za chwilę do nich wrócę. 
Jednak obszar „pracy z ciałem” u dziecka biernego (nieśmiałego) wydaje się szczególnie istotny. Jednocześnie grupa przedszkolna jest dobrym miejscem, aby tę pracę uskuteczniać. Świadomość własnego ciała, postrzeganie go jako zasobu, umiejętność przyjęcia właściwej (adekwatnej) postawy są istotnymi umiejętnościami, które bardzo usprawniają kontakt z innymi. Warto pamiętać, że ciało i umysł (czy szerzej – konstrukcja psychiczna człowieka) nieustannie na siebie oddziałują. To oddziaływanie jest dwustronne. 
 
Zwykle przyjmuje się, że zmieniając umysł, nastawienie, przekonania itp., uzyskujemy trwałą zmianę postawy i zachowania, która przejawia się też zmianą w ciele (zmianą postawy ciała). Można jednak działać od drugiej strony (jak w opisanym wyżej dialogu)  – poprzez zmianę ciała uzyskujemy zmianę nastawiania i przekonań. I tak np. w pracy  z dzieckiem nadpobudliwym bardzo sprawdza się trening behawioralny – czyli uczenie dziecka kontroli nad własnym ciałem. „Trzymaj stopy dociśnięte mocno do ziemi”,  „Trzymaj ręce obok siebie, dotykaj palcami szwu spodenek”, „Mów wolniej, bierz oddech po każdym słowie” . 
 
Oczywiście, najlepiej jest pracować dwutorowo – czyli z jednej strony pracować nad umysłowością, z drugiej – nad ciałem. W przypadku dziecka biernego takie oddziaływania sprawdzą się szczególnie dobrze. 
 
W pracy z dzieckiem biernym społecznie szczególnie powinno się zwracać uwagę na następujące aspekty. 
 
1.Wytworzenie umiejętności nawiązywania prawidłowych kontaktów społecznych – zaczynamy od najprostszych umiejętności typu przedstawienie się, pytanie innych o imię, podawanie ręki na przywitanie itp. W pracy z dzieckiem należy zaczynać od zadań prostych, które sprawią, że poczują się one pewniej. Podstawą pracy powinno być wzmacnianie wiarę we własne siły, wskazywanie na pozytywne osiągnięcia, chwalenie, też w obecności grupy.
O skuteczności działań będzie decydować w dużej mierze więź psychiczna, jaka zaistniała pomiędzy dzieckiem a wychowawcą, oparta przede wszystkim na zaufaniu. Jeśli dziecko nie lubi i nie ufa dorosłemu – szanse na osiągnięcie trwałej zmiany są niskie. 
2.Zachęcanie do aktywności (działania) – w każdych okolicznościach. Dziecko bierne wymaga więcej uwagi, trzeba mu poświęcać więcej czasu, doceniać nawet drobne osiągnięcia. Dziecko zwykle „nie sprawia kłopotu”, więc łatwo przeoczyć, że nie pracuje lub pracuje na ułamek swoich możliwości. 
3.Przeciwdziałanie skłonności do izolacji – zachęcanie do pracy w dwójce, potem w grupach, poprzez odpowiednią organizacje zajęć i zabaw. Zdecydowanie nie należy pozwalać dziecku siedzieć samemu przy stoliku, w kącie. Staramy się zaproponować innemu dziecku, aby dosiadło się do dziecka biernego i zachęcać do wspólnej aktywności. 
4.Zwracanie uwagi na zasoby, budowanie pozytywnej samooceny – każde dziecko ma sfery, w których funkcjonuje lepiej (nawet, jeśli na tle grupy przedszkolnej nie są to jakieś wybitne osiągnięcia). Zadaniem pedagoga jest dostrzegać te sfery, nazywać je dziecku (im bardziej konkretnie, tym lepiej) i zachęcać dziecko, aby używało zwrotów „Wychodzi mi…”, „Potrafię…”,  „Jestem dobry w...”. 
5.Praca z ciałem – w wizerunku człowieka i sposobie postrzegania go przez innych ogromną rolę odgrywa postawa ciała. Dlatego w pracy z dziećmi  biernymi warto poruszyć ten aspekt i uczyć je prawidłowej postawy ciała. Trzeba zwracać uwagę na elementy postawy budzące sympatię u innych ludzi, uczyć dzieci podawania ręki, patrzenia w twarz rozmówcy, trzymania wyprostowanej postawy ciała itp. Ważny jest też sposób wypowiadania się – głośniej, pewniej, mocniejszym głosem. Warto też zwracać uwagę (oraz uczulać na to rodziców) na estetykę ubioru dziecka, ogólne zadbanie, sposób ubierania się, czystość ubrania, włosów, rąk, czyli te wszystkie czynniki, które tworzą tzw. „pierwsze wrażenie”. 
  
Praca z dzieckiem biernym społecznie powinna być działaniem zaplanowanym i wielotorowym. Warto spróbować ustalić, jakie są przyczyny bierności, oraz (niezależnie od tych przyczyn) zaprosić do współpracy rodziców. Sprawdzi się praca wychowawcza (pedagogizacja rodziców), ale równie ważne są proste działania, takie jak np. zwrócenie uwagi rodzicowi na sposób ubierania dziecka z wyjaśnieniem, czemu to zagadnienie jest istotne. 

Anna Kałuba-Korczak
Psycholog w Centrum Informacyjno-Konsultacyjnym ds. Dzieci Zdolnych przy SPP-P „Uniwersytet dla Rodziców”, redaktor prowadzący magazynu „Wychowanie w Przedszkolu”

Pliki do pobrania

Galeria

Archiwalne wydania

Realizacja: Ideo
Powered by: CMS Edito
Copyright 2011 Edupress. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Administrator stosuje pliki "cookies". Informacje zbierane przy pomocy "cookies" pozwalają dostosowywać usługi i treści do indywidualnych potrzeb i preferencji Użytkowników, jak również służą do opracowywania ogólnych statystyk dotyczących korzystania przez Użytkowników z Serwisu.