Indywidualizacja procesu kształcenia dzieci w wieku przedszkolnym jako potrzeba i wyzwanie współczesnych czasów

Indywidualizacja procesu kształcenia dzieci w wieku przedszkolnym jako potrzeba i wyzwanie współczesnych czasów


Każdy człowiek to niepowtarzalna istota. Należy o tym pamiętać również w momencie, kiedy stajemy w gronie przedszkolaków. Jest to szczególnie ważne w czasie wprowadzania zmian, takich jak modyfikacje w podstawie programowej wychowania przedszkolnego. Przesunięcia i decyzje w sprawie wieku, w jakim dziecko rozpoczyna realizację obowiązku szkolnego spowodowały ponownie spore zamieszanie. Jednak bez względu na to, w jakim wieku dziecko idzie do szkoły, zadaniem przedszkola jest przygotowanie bardzo zróżnicowanej pod względem umiejętności i wiedzy grupy przedszkolnej do udanego startu w klasie pierwszej.  

Zawsze zdarzają się dzieci, które wykazują większe (lub mniejsze) zainteresowanie nauką czytania, pisania czy też liczenia. Nauczyciele mają tego świadomość, dlatego mogą wykorzystywać wachlarz różnych metod i form pracy oraz pomocy dydaktycznych. Nie muszą tego regulować żadne, odgórnie podane, wytyczne. Zadaniem nauczyciela jest podążanie za dzieckiem, pokazanie mu, że umiejętności czytania, pisania i liczenia (a także inne) są potrzebne w życiu, a ich nabywanie może sprawiać radość i być świetną zabawą.

Indywidualizacja – czyli właściwie co?

Zdaniem E. Arciszewskiej, gdy zapytamy nauczycieli o indywidualizację pracy z dziećmi, to na 350 pytanych nauczycieli:
  • 50% nauczycieli standardowego oddziału w przedszkolu odpowie, że indywidualizuje pracę z dziećmi;
  • 25% nauczycieli czterogodzinnego oddziału dla dzieci sześcioletnich w szkole lub przedszkolu odpowie, że indywidualizuje pracę z dziećmi;
  • 15% nauczycieli klasy pierwszej szkoły podstawowej i klas starszych odpowie, że indywidualizuje pracę z dziećmi.
Zdaniem autorki im dzieci starsze, tym możliwości indywidualizacji wydają się nauczycielom mniejsze. Najczęstsze uzasadnienia to:
  • brak czasu – trzeba zrealizować w określonym czasie program wychowawczo-dydaktyczny, a na pracę indywidualną niezbędne jest dodatkowe działanie z dziećmi, czyli dodatkowy czas;
  • zbyt duża liczebność grup – nie sposób zajmować się indywidualnie jednym dzieckiem, gdyż trzeba zajmować się wszystkimi dziećmi;
  • presja rodziców – rodzice martwią się, gdy dzieci nie wykonują kolejnych zadań w zeszycie ćwiczeń, zwłaszcza, że posiadanie ćwiczeń jest zazwyczaj wymogiem obligatoryjnym narzuconym przez nauczyciela;
  • presja dyrektora – dyrektor wyraża niepokój, gdy nie jest widoczne standardowe kształcenie wszystkich dzieci;
  • brak pomocy bezpośredniej w trakcie zajęć, np. drugiego towarzyszącego nauczyciela;
  • brak zindywidualizowanych materiałów dydaktycznych – karty pracy odpowiadają obowiązkowemu programowi dydaktyczno-wychowawczemu i w związku z tym każde dziecko powinno osiągnąć pewien określony standard, a nie osiągnie go, jeśli nie będzie miało z nim do czynienia.
Powyższe uzasadnienia wyraźnie wskazują, że indywidualizacja rozumiana jest jako indywidualne działanie z konkretnymi dziećmi.  Jest to zatem ujęcie zdecydowanie zawężone.
 
Tymczasem S. Palka przyjmuje, że indywidualizacja kształcenia występuje wtedy, gdy nauczyciele podejmują próby dostosowania procesu kształcenia do indywidualnych właściwości dzieci . Należą do nich zdolności ogólne (inteligencja), uzdolnienia, zainteresowania, cechy temperamentu, ich zdrowie i odchylenia od normy rozwoju psychofizycznego.  Wyjaśnia on termin indywidualizacja kształcenia jako dostosowanie treści, metod, form, środków nauczania, zakresu wymagań, tempa pracy, sposobu kontrolowania i oceniania do indywidualnych cech psychicznych (np. do poziomu inteligencji i uzdolnień), uzdolnień fizycznych (np. mikrodeficytów rozwojowych) dzieci. Ma być ona realizowana po to, by dać szansę sukcesu każdemu dziecku, ponieważ jest ona czynnikiem najsilniej motywującym dzieci do nauki, wiążącym go emocjonalnie z nauczycielem, a także stanowi zachętę do dalszej pracy. 
 
Nauczanie zindywidualizowane to edukacja nastawiona na każde dziecko. Edukacja ta w swoich założeniach opiera się na dwóch konstytutywnych elementach: diagnozie potencjału i potrzeb dziecka oraz na optymalnym dostosowaniu opieki i wsparcia.  
Jak zauważa E. Skrzetuska, indywidualizacja jest ideą elastycznego postępowania w projektowaniu procesu uczenia się, nauczania i wychowania, przenikającą cały ten proces, obejmującą różne jego zakresy, biorąc pod uwagę wszystkich uczestników (nauczycieli i dzieci), miejsce realizacji działań edukacyjnych, jego otoczenia. Rozpoznanie (diagnozowanie) i wspierania indywidualnych zdolności, rozpoznawanie możliwości poznawczych, dotychczasowej wiedzy i doświadczenia, uwzględnianie sposobów uczenia się i ich rozwijanie, rozpoznanie, ale też pobudzanie oraz ukierunkowywanie zainteresowań, włączenie do samopoznania i samorealizacji zmierza do stymulowania wielostronnego rozwoju dzieci w trakcie kształcenia. 

Diagnoza jako niezbędny element wstępny do indywidualizacji procesu kształcenia i wychowania dzieci
Aby móc różnicować proces kształcenia i wychowania przedszkolaków w zależności od ich potrzeb i możliwości, trzeba najpierw owe potrzeby i możliwości dokładnie poznać. Pomocne w tym procesie mogą być różnego rodzaju narzędzia diagnostyczne dostępne na rynku wydawniczym. Jedną z takich propozycji jest „Diagnoza dziecka w wieku przedszkolnym” autorstwa M. Walkowiak, A. Wrzesiak i D. Szwugier (Moje Bambino). Materiały zawierają charakterystyki dziecka po 2., 3., 4. i 5. roku życia; symptomy zaburzeń emocjonalnych oraz wczesne przejawy nadpobudliwości psychoruchowej u dziecka w wieku  przedszkolnym; interpretację wyników, słowniczek terminów; informacje o dziecku uzyskane z wywiadu od rodziców i opiekunów, dotyczące rozwoju wczesnodziecięcego – kartę wywiadu z rodzicami/opiekunami dziecka; kartę obserwacji zachowania dziecka; kartę zapisu wyników badań (zestawienie) oraz materiały do prób diagnostycznych. Niezwykle ciekawą propozycją jest również publikacja I. Czai-Chudyby Odkrywanie zdolności dziecka. Koncepcja wielorakich inteligencji w praktyce przedszkolnej i wczesnoszkolnej. Autorka odwołuje się do koncepcji inteligencji wielorakich H. Gardnera, który wyróżnił inteligencję językową, matematyczno-logiczną, wizualno-przestrzenną, muzyczną, ruchową, przyrodniczą, interpersonalną lub intrapersonalną. Dobrze jest znać profile inteligencji wielorakich najmłodszych, co pomaga spojrzeć na dzieci bardziej całościowo i dopasować oddziaływania do ich preferencji. Wspomniana publikacja zawiera opis pakietu zabaw diagnozujących inteligencje wielorakie. Są to zabawy organizowane i dowolne, w których rola nauczyciela ogranicza się do stworzenia specjalnie ustrukturyzowanego środowiska, aktywizującego daną inteligencję tak, aby dziecko mogło bawić się swobodnie. Do każdej z zabaw dołączono proponowany sposób interpretacji zachowań dziecka, zawarty w arkuszu obserwacyjnym. Na tej podstawie można skonstruować profil mocnych i słabych stron dziecka. Zabawy dla dzieci 6-letnich wraz z arkuszami obserwacyjnymi zawiera aneks publikacji.

Nieco bardziej klasycznie – czyli indywidualizacja w ujęciu C. Freineta, M. Montessori i nie tylko
C. Freinet zwracał uwagę na konieczność dobrego poznania swoich podopiecznych i dopasowania oddziaływań do ich potrzeb i możliwości. Jedną z technik frainetowskich, pozwalających na indywidualizację pracy z dziećmi, są fiszki. Wyróżniamy fiszki problemowe, zadaniowe i autokorektywne. Takie materiały powinny być cały czas dostępne dla dzieci. Przedszkolacy mogą wybierać fiszki z zadaniami, które uznają za interesujące. Instrukcja wykonania zadania może mieć formę obrazkową lub też nauczyciel może pełnić rolę pomocnika w poznaniu kolejnych etapów działań. Wśród fiszek mogą pojawiać się zadania związane z poznawaniem liter albo nauką liczenia. Fiszki mogą też bazować na kartach pracy zaczerpniętych np. z Metody Dobrego Startu M. Bogdanowicz lub bazujące na materiałach A. Fabisiak-Majcher i Elżbiety Szmuc Moje Sylabki. Ćwiczenia do nauki czytania metodą symultaniczno-sekwencyjną (polecane dla 5. i 6-latków). To nauczyciel widzi, jakie są potrzeby dzieci, a znając różne metody i formy pracy przygotowuje zróżnicowane materiały, zachęcające dzieci do działania. Ciekawym pomysłem jest także technika swobodnego tekstu, która z dziećmi w wieku przedszkolnym może być realizowana w formie ustnych opowiadań. Mogą być one utrwalone poprzez nagrania albo spisywane przez nauczyciela. Inspirację do tworzenia swobodnego tekstu może stanowić jakieś wydarzenie z życia codziennego, przeczytane opowiadanie, piosenka, ilustracja itp.
Z kolei dla systemu M. Montessori charakterystyczne są grupy mieszane pod względem wiekowym. Takie rozwiązanie pozwala na to, aby dzieci starsze zdobywały nowe doświadczenie dzięki pomocy młodszym, natomiast młodsi przedszkolacy są motywowani do wykonywania różnych zadań poprzez obserwację starszych kolegów i koleżanek. Starsze dzieci pokazują młodszym, jak interesujące jest przygotowanie do nauki czytania, pisania i liczenia. Indywidualizacji procesu kształcenia sprzyjają również pomoce dydaktyczne charakterystyczne dla metody M. Montessori.
Trzeba również pamiętać, że różnego rodzaju kąciki tworzone w przedszkolu pomagają indywidualizować pracę z dziećmi. Są one dostępne dla przedszkolaków w dowolnym momencie. Powinny być wyposażone w materiały odpowiadające różnym potrzebom i możliwościom dzieci. Warto również mieć na względzie fakt, że dzieci mogą mieć różne dominujące modalności. Dlatego w kącikach powinny być materiały dla wzrokowców (np. obrazki, plansze, filmy itp.), słuchowców (np. piosenki, nagrania różnych dźwięków, instrumenty, mikrofon, dyktafon itp.), kinestetyków (sprzęt sportowy, np. skakanki do układania z nich kształtów liter itp.) i dotykowców (np. materiały o różnych fakturach itp.). Kącikiem mających dosyć wszechstronne zastosowanie jest miejsce do zabaw teatralnych, w którym dzieci mogą przygotowywać kukiełki, stroje, rekwizyty, scenografię, oprawę muzyczną, scenariusze przedstawień, a także przeprowadzać próby lub nawet finalne prezentacje dla innych dzieci.
Wśród pomocy inspirujących do zindywidualizowanej nauki czytania i pisania przydatne mogą być takie propozycje, jak np.:
  • gra „Już czytam” (Granna) – dziecko może samo układać układankę, puzzle wraz z innymi graczami, grać w domino lub grę słowną. Wszystkie te czynności spowodują oswojenie się ze światem liter, sylab i wyrazów;
  • A. Fabisiak-Majcher, E. Ławczys „Moje układanki” (WIR) – zestawy zawierają materiał podzielony zgodnie z kolejnymi etapami symultaniczno-sekwencyjnej metody wczesnej nauki czytania J. Cieszyńskiej. To uzupełnienie serii „Moje sylabki”, pozwala na zwielokrotnienie ćwiczeń, co jest niezbędne w nauce czytania (4 zestawy układanek);
  • „Poznaję litery i głoski” Książka + CD (Harmonia) – książka przygotowana dla dzieci, które poznają litery i głoski występujące w języku polskim. Do książki dołączona jest płyta CD z materiałem dźwiękowym do ćwiczeń, co może stanowić ciekawą propozycję dla dzieci, które najchętniej uczą się, słuchając (tzw. słuchowcy);
  • M. Podleśna „Na moje oko i ucho. Ćwiczenia percepcji wzrokowej i słuchowej na materiale obrazkowo-literowym i obrazkowo-sylabowym” (Harmonia) – publikacja doskonali percepcję wzrokową i słuchową, niezbędną do opanowania trudnej umiejętności czytania i pisania. Ponadto pomaga dziecku w utrwaleniu obrazu graficznego liter – wielkich i małych drukowanych. Dzieci samodzielnie sprawdzają poprawność wykonanego zadania, a w przypadku pomyłki próbują jeszcze raz;
  • A. Dębicka-Cieszyńska, O. Artymowska „Sylabami po Krakowie” (Wydawnictwo Metody Krakowskiej) – propozycja oparta jest na symultaniczno-sekwencyjnej metodzie nauki czytania autorstwa J. Cieszyńskiej;
  • D. Miązek „Sukces w nauce czytania. Czytanie wspomagane nagraniem” Książka + CD (Annał) – metoda opiera się na polisensorycznym uczeniu wykorzystującym percepcję słuchową, wzrokową i ruchową (dla dzieci, które doskonalą umiejętność czytania);
  • A. Bala „Przedszkolak kocha czytać” – najpierw dzieci uczą się równolegle czytać samogłoski i wyrazy globalne, a następnie poznają sylaby. Rozpoczynając od zapisów prostych (sylaby otwarte) i przechodząc do trudniejszych, dzieci samodzielnie czytają teksty, dokonując syntezy sylabowej. Propozycje zawarte w Elementarzu zapewniają bogate doświadczenia związane z rozwijaniem umiejętności prawo- i lewopółkulowych.

Z kolei inspirację do rozwijania umiejętności matematycznych dzieci mogą stanowić takie pomoce, jak np.:

  • G. Friedrich, V. de Galgóczy, B. Schindelhauer „W krainie liczb. Koncepcja wczesnego nauczania matematyki przez zabawę” Książka + CD (Jedność) – dzięki interesującym opowiadaniom, pięknym piosenkom i zabawom dostosowanym do wieku dzieci, książka pozwala w atrakcyjny sposób wytłumaczyć matematyczne zależności i zachęcić maluchy do ich zgłębiania. Rekwizyty tworzące Krainę Liczb, opisane w książce, i dołączona płyta CD z piosenkami czynią publikację kompletną pomocą dydaktyczną;
  • „Zanim pójdę do szkoły. Matematyka. Liczby i zadania rachunkowe (Schwager&Steinlein Verlag) – przedszkolny podręcznik zachęca dzieci do poznania podstawowej wiedzy matematycznej, która będzie im potrzebna także w szkole i w życiu codziennym. Licząc, przyporządkowując, porównując oraz malując, dzieci bawią się i jednocześnie poznają elementarne pojęcia matematyczne i działania arytmetyczne. Jest to propozycja nauki poprzez zabawę dla dzieci od 5 roku życia;
  • E. Gruszczyk-Kolczyńskia, E. Zielińska „Dziecięca matematyka – dwadzieścia lat później. Książka dla rodziców i nauczycieli starszych przedszkolaków” (Wydawnictwo Bliżej Przedszkola); E. Gruszczyk-Kolczyńska i inni „Starsze przedszkolaki. Jak skutecznie je wychowywać i kształcić w przedszkolu i w domu” oraz „Pakiet zabawek edukacyjnych dla starszych przedszkolaków. Do ćwiczeń i zabaw w domu i przedszkolu” (Wydawnictwo Bliżej Przedszkola) – materiały poruszające zagadnienia nie tylko matematyczne.

Powiew nowości, czyli indywidualizacja poprzez grywalizację w edukacji
Grywalizacja (ang. game – gra), zwana także gamifikacją, jest zastosowaniem mechanizmów i elementów obecnych w grach (takich jak punkty, tabele wyników, wyzwania czy poziomy) w środowisku innymi niż gra (np. podczas uczenia się, dbania o zdrowie). Grywalizacja w edukacji to nadanie jakiejś aktywności charakteru gry po to, by podnieść motywację do jej wykonywania . Grywalizacja pozwala zaangażować się w wykonywanie nawet tych czynności, które są uważane za nudne, męczące lub rutynowe. Należy jednak pamiętać, że grywalizacja nie jest po prostu stosowaniem gier (graniem w gry, np. planszowe, karciane, komputerowe, wideo) w edukacji czy w biznesie. Celem grywalizacji w edukacji jest wdrożenie do procesu nauki mechanizmów gry, by w ten sposób zwiększyć zaangażowanie, efektywność i pozytywne nastawienie dzieci do nauki. Dodatkowymi korzyściami płynącymi z wykorzystania grywalizacji w przedszkolu czy szkole są też indywidualizacja nauczania poprzez umożliwienie dojścia do celu (rozwiązania zadania, zdobycia nowej umiejętności) różnymi ścieżkami wybieranymi przez każde dziecko indywidualnie (lub grupowo) zgodnie z jego poziomem wiedzy, zainteresowaniami, talentami, chęcią do rozwijania się. W grywalizacji ważną rolę pełnią punkty (np. kolorowe kamyczki zbierane przez dzieci w dużych słojach), odznaki i tablice wyników. Niezbędnym elementem jest także księga reguł, obejmująca wszelkie zasady gry. Rola nauczyciela polega na:
  • zaprojektowaniu zgrywalizowanych zajęć,
  • ustaleniu jasnych i niezmiennych zasad gry, 
  • przeprowadzeniu symulacji gry,
  • w trakcie gry udzielenie szybkiej informacji zwrotnej,
  • okazywanie zaangażowania w grę.
Ciekawym pomysłem byłoby zaprojektowanie zgrywalizowanych zajęć dla dzieci w wieku przedszkolnym, zachęcających do nauki czytania, pisania i liczenia. Fabuła zajęć mogłaby bazować na zaproszeniu do krainy LL (liter i liczb), które np. gdzieś zniknęły i trzeba pomóc je odnaleźć. Dzieci mogą wcielić się w małych detektywów. Wśród proponowanych zadań może się znaleźć wykonywanie liter różnymi technikami, układanie rymowanek o literach, liczenie oczek wyrzucanych na kostce do gry itp. Wykonanie zadania pozwala na uzyskanie kolejnej wskazówki, odsłonięcie puzzla na mapie itp., co przybliża do rozwiązania zagadki, gdzie zniknęły poszukiwane litery i liczby. Każde z zadań wiąże się ze zdobyciem punktów (np. kamyczków, naklejek, żetonów z literami i cyframi). Dzieci mogą wykonywać zadania indywidualnie lub w podgrupach. Jest to jedynie pewien zarys pomysłu zajęć na poziomie wychowania przedszkolnego, ale może stanowić on inspirację do indywidualizacji z wykorzystaniem grywalizacji.
Więcej o grywalizacji można poczytać np. w:

Indywidualizacja poprzez udział w zajęciach dodatkowych, na przykładzie uniwersytetów dziecięcych
Jedną z dróg, którą można wybrać, aby indywidualizować działania realizowane przez dzieci, jest ich udział w zajęciach dodatkowych. Część z nich odbywa się w przedszkolu, np. zajęcia z języja obcego, karate, balet itp. Coraz szersza jest również oferta zajęć skierowanych do przedszkolaków, ale realizowanych w różnych placówkach np. kulturalno-oświatowych. Wśród nich niewątpliwie na uwagę zasługuje działalność uniwersytetów dziecięcych. Są to zajęcia dodatkowe, realizowane poza przedszkolem, jednak to właśnie nauczyciele przedszkolni mogą o takich formach informować rodziców dzieci w wieku przedszkolnym i do nich zachęcać. Jedną z takich placówek stanowi Uniwersytet Śląski Dzieci. Jego oferta skierowana jest do małych odbiorców w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Najmłodsza grupa, czyli Poszukiwacze, składa się z uczestników w wieku 5–6 lat. Jak można przeczytać na stronie internetowej projektu: Poszukiwacze […] mają zaledwie 5–6 lat, ale wbrew pozorom są najbardziej wymagającą grupą. Poszukują własnych ścieżek. Jeśli coś ich zainteresuje, oddają się temu z wielką pasją, ale gdy zadanie zaczyna ich nudzić, to potrafią być nie do ujarzmienia. Zawsze uśmiechnięci, spontaniczni i reagujący niesłychanie emocjonalnie. Wiadomo, kiedy coś im się podoba i trudno nie zauważyć, że coś do nich nie przemawia. Są pełni energii i chęci wspólnego eksperymentowania”.  Zajęcia prowadzone są w różnych formach:
  • wykłady o różnorodnej tematyce, prowadzone w aulach uniwersyteckich, językiem zrozumiałym dla małych słuchaczy;
  • seminaria tematyczne prowadzone w małych grupach w pracowniach i laboratoriach uniwersyteckich;
  • seminaria wyjazdowe prowadzone w małych grupach we współpracy z zaprzyjaźnionymi instytucjami, m.in. w radiu, muzeach, ogrodach, studiach filmowych;
  • seminaria terenowe prowadzone w szczególnych miejscach regionu śląskiego;
  • seminaria rodzinne, czyli całodniowe, wyjazdowe zajęcia dla całej rodziny;
  • wykłady dla rodziców;
  • wakacyjne obozy naukowe;
  • grupy twórcze, czyli cykliczne zajęcia dla wszystkich chętnych pasjonatów: zajęcia filmowe, artystyczne, podróżnicze, informatyczno-robotyczne, taneczne, muzyczne (chór).  

Leśne przedszkola
Indywidualizacja wiąże się ze stworzeniem dziecku przestrzeni do działania, wyrażeniem zgody na jego swobodę ekspresji, podążania za swoimi zainteresowaniami i potrzebami. Może się to odbywać w zyskujących coraz większą popularność leśnych przedszkolach. Są one nastawione na kontakt dzieci z naturą. Ducha takiego przedszkola dobrze oddaje następujący opis: „Przedszkole bez ścian i sufitów, w którym dzieci spędzają czas niemal wyłącznie na zewnątrz, gdzie dorośli opiekunowie nie nadzorują, a towarzyszą, gdzie nie ma tradycyjnych zabawek, a dzieci bawią się tym, co znajdą na ziemi i co same zbudują…”. Dzieci mogą uczyć się liczyć na zebranych szyszkach, patykach, mijanych w lesie drzewach. Mogą również poznawać i utrwalać kształt liter, pisząc patykiem po udeptanej ziemi czy też piasku. W tym samym czasie różne dzieci mogą wykonywać rożne zadania. A wszystko to na świeżym powietrzu, w kontakcie z naturą.

Ponieważ bogactwo tkwi w różnorodności
Mając świadomość ogromnych różnic indywidualnych istniejących pomiędzy ludźmi, nie można udawać, że prowadzenie zajęć równym frontem to najlepszy sposób pracy z dziećmi. W dorosłym życiu coraz częściej oczekujemy od ludzi kreatywności, nieszablonowego spojrzenia i działania, a do tego potrzeba odpowiedniej przestrzeni dla myśli i odwagi dokonywania wyborów. Jakże cudownie, że tak bardzo różnimy się miedzy sobą i jak ważnym jest, aby to bogactwo różnorodności pielęgnować od najmłodszych lat. W wieku przedszkolnym dzieci są ciekawe świata, chętnie wypróbowują nowe możliwości, szukają swoich ścieżek. Zadaniem dorosłych jest stwarzanie im przestrzeni dla wyzwalania indywidualnego potencjału. Jeśli celem nauczyciela jest wprowadzenie dzieci w krainę czytania, można tego dokonywać na wiele różnych sposobów. Dzieci mogą wyklejać litery z plasteliny, odnajdywać litery ukryte na obrazkach, rysować litery w powietrzu, śpiewać o literach, układać litery z własnych ciał, szukać liter w tekstach gazet, układać litery z makaronu, przygotować przedstawienie kukiełkowe, w którym głównym bohaterem będzie wybrana litera… I nie chodzi o to, żeby wszystkie dzieci jednocześnie robiły to samo. W tym samym czasie mogą uczyć się na różne sposoby, np. pracując w różnych kącikach albo wybierając różne stanowiska w metodzie stacyjnej. Pozwólmy dzieciom na więcej swobodny i inspirujmy do eksperymentowania, poznawania i sprawdzania siebie oraz swoich możliwości.
 
Magdalena Christ

Pliki do pobrania

Galeria

Archiwalne wydania

Realizacja: Ideo
Powered by: CMS Edito
Copyright 2011 Edupress. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Administrator stosuje pliki "cookies". Informacje zbierane przy pomocy "cookies" pozwalają dostosowywać usługi i treści do indywidualnych potrzeb i preferencji Użytkowników, jak również służą do opracowywania ogólnych statystyk dotyczących korzystania przez Użytkowników z Serwisu.