Norma językowa w dwujęzyczności

Dwujęzyczność z pewnością wzbogaca, ale niekiedy wiążę się także ze specyficznymi problemami w nauce mowy, które mogą mieć rozmaite konsekwencje – również w dalszym funkcjonowaniu dziecka. Autorka na podstawie własnych badań i doświadczeń w pracy z dziećmi z rodzin francusko-polskich przybliża kwestię dwujęzyczności w kontekście problemów, które może napotkać logopeda.

 

Kontekst dwu i wielojęzyczności może powodować różnice ilościowe i jakościowe w rozwoju mowy dziecka, ale nie jest czynnikiem, który hamuje jej rozwój. Według wielu źródeł (Caramazza, 1973; Dulay, 1982) język matki wpływa na system fonologiczny i fonetyczny drugiego języka. Dzieci mogą prezentować też inne wady wymowy w porównaniu z dziećmi jednojęzycznymi (Hambly i inn., 2013). Jednak, porównując rezultaty w powtarzaniu słów i nibysłów, nie doszukamy się różnicy miedzy dziećmi jedno i wielojęzycznymi.

Podczas bilansu logopedycznego nie należy ograniczyć się tylko do badania jednego systemu fonologicznego i fonetycznego, ponieważ w takim przypadku wykonujemy pracę w połowie. Należy zrozumieć, jaka jest przyczyna takiej czy innej wady wymowy.

 

Etapy diagnozy rozwoju mowy u dziecka dwujęzycznego

Dla logopedów, który nie czują się kompetentni w innym języku niż polski, proponuję następujące etapy diagnozy.

Na początek należy przeprowadzić szczegółowy wywiad z rodzicami, w którym skupimy się na komunikacji w rodzinie. Musimy wiedzieć, w jakim języku rodzice i rodzeństwo mówią do dziecka oraz czy są sytuacje, w których używają innego języka niż polski, a jeśli tak, to dlaczego. Rodzice mogą być skrępowani, aby zwracać się do dziecka w ich języku poza domem. Poza tym wiele badań wskazuje, że trudna sytuacja finansowa, izolacja i depresja matki emigrantki wpływają bardzo negatywne na rozwój mowy dziecka. Dodatkowo, matki dzieci dwujęzycznych czują presję społeczną, aby mówić w języku kraju zamieszkania. Nie można pominąć też informacji dotyczącej poziomu języka obcego rodziców. Rodzice niemówiący dobrze w języku obcym, zostawiają dzieci przed telewizorem lub innym ekranem, aby nauczyły się języka obcego. Wielokrotnie podkreślam negatywny wpływ ekranów na ogólny rozwój dziecka nie tylko dwujęzycznego i oferuję krótkie artykuły w dwóch językach na ten temat, aby rodzice zaprzestali tej praktyki.

Po przeprowadzeniu wywiadu przechodzimy do badania mowy w języku polskim. Sprawdzamy artykulację w tym języku i podejmujemy choćby powierzchowny bilans wszystkich języków obecnych w środowisku dziecka. Do pracy z dziećmi dwujęzycznymi, bardzo przydatna jest znajomości zapisów fonetycznych międzynarodowym systemem transkrypcji IPA (International Phonetic Alphabet). Symbole międzynarodowe pozwalają na porównanie systemów fonetycznych języków. Można także poszukać informacji na stronach internetowych (np. http://www.cplol.eu/), jakie wady wymowy są typowe dla danego języka. Jeszcze szybszym rozwiązaniem jest pomoc rodzica, który mówi w języku obcym na poziomie zbliżonym do osoby jednojęzycznej. Rodzic pokazuje, jak wymawia się zaburzoną głoskę w obcym języku, może też podać wyrazy z daną głoską w każdej pozycji artykulacyjnej typowej dla niej. Możemy zapisać fonetycznie, jak się dane wyrazy wymawia, i dzięki temu sprawdzamy, czy dwa systemy są zaburzone. Zadaniem dziecka jest powtórzenie usłyszanych, nagranych albo odtworzonych słów. Możemy także użyć nibysłów, jednak warto mieć chociaż podstawowe informacje na temat typowej struktury wyrazu, długości słów oraz pozycji, w której zaburzona głoska występuje w obcym języku.

Po przeprowadzeniu wyżej wymienionych etapów, proponuję zapytać rodziców, czy posiadają jakieś opinie, obserwacje dotyczącego rozwoju mowy dziecka wykonane przez logopedę, nauczyciela w innym języku. Zaznaczam, że takie dokumenty należy czytać po wykonaniu przez nas badania, aby nie wpływały na nasze spostrzeżenia. Następnym krokiem jest porównanie problemów w językach dziecka.

Jeśli logopeda nie może sam zrozumieć dokumentu, powinien poprosić o przetłumaczenie tłumacza. Zaznaczam, że rodzice dość niechętnie dzielą się takimi informacjami, ponieważ łatwiej jest im powiedzieć, że problem wynika z dwu lub wielojęzyczności. Warto jednak podchodzić do takich stwierdzeń z dużym dystansem.

 

Elementy nietypowe w mowie dziecka dwujęzycznego

Moje badania naukowe (Reneteau, 2016) oraz doświadczenie zawodowe logopedy dwujęzycznego wskazują na kilka nietypowych elementów w rozwoju mowy dziecka dwujęzycznego.

Większość dzieci z polskim i francuskim, które mają zaburzony system spółgłoskowy w języku polskim, prezentuje ten sam problem w języku francuskim. Wynika to m.in. z dominacji języka francuskiego, bardziej obecnego w świecie dziecka, które chodzi szkoły francuskiej. Dziecko B, 5 lat, uczęszcza do placówki francuskiej od 2 lat, obydwoje rodzice są Polakami. Pacjent ma nieprawidłową realizację głosek tylnojęzykowych [k] i [g], które zamienia na zwarte przedniojęzykowo-zębowe [t] i [d]. W obu językach jest to wada wymowy: kappacyzm i gammacyzm. Pierwszy etap pracy terapeutycznej zaczynam od ćwiczeń słuchu fonematycznego z nibysłowami. Następnie – ćwiczenia słuchu fonematycznego na słowach w dwóch językach. Na koniec – klasyczny etap wywoływania i utrwalania głoski, który wykonuję także w dwóch językach. Rodzic, dobrze mówiący w języku obcym, może pomóc w wykonywaniu ćwiczeń utrwalających.

Może się jednak zdarzyć, że dziecko ma opanowaną głoskę, która występuję w dwóch językach, ale tylko w jednym z nich realizacja jest prawidłowa. Dziecko C, 6 lat; rodzice są parą mieszaną. W języku francuskim spółgłoska przedniojęzykowo-dziąsłową [ʃ] jest realizowana prawidłowo, we wszystkich pozycjach, natomiast po polsku zostaje zastępowana jest przez przedniojęzykowo-zębową [s]. Praca terapeutyczna polega na uświadomieniu dziecku, w których wyrazach polskich jest [ʃ], a nie [s] oraz na pracy nad utrwaleniem prawidłowego nawyku artykulacyjnego.

Inna sytuacja wygląda kiedy dowiadujemy się, że głoska istnieje w innym języku, ale jej realizacja jest zupełnie inna niż odpowiednika polskiego.

Język polski jest językiem składającym się w 70% ze spółgłosek (Nagorko, 1986) i posiada wszystkie spółgłoski francuskie z wyjątkiem uwularnego [ʁ]. W związku z tym większość dzieci dwujęzycznych z polskim i francuskim ma problem [r] z wibracją, ponieważ francuskie [ʁ] pojawia się już w 4. r.ż. i dzieci mają tendencję do wymawiania go w miejsce polskiego [r], ponieważ ta substytucja nie zmienia znaczenia wyrazów. Postawa rodziców, którzy nalegają na szybką wymowę [r], powoduje substytucję francuskim [ʁ]. Dzieci bez problemu rozróżniają fonologicznie te dwa fonemy, jednak dostrzegając, że komunikat jest prawidłowo odszyfrowany przez odbiorcę, nie zawsze mają tyle zapału, żeby pracować nad głoską [r]. Dodatkowo ta nieprawidłowa dla języka polskiego realizacja głoski [r] rzadko przechodzi etapy typowe dla dzieci polskich, np. wymowa jako [l]. Warto podjąć terapię rerania, ponieważ u niektórych dzieci przynosi ona szybkie efekty, zwłaszcza z użyciem „rerka”. Natomiast dziecko, które ma obniżoną sprawność języka oraz utrwalony nawyk artykulacyjny z [ʁ] może być zniechęcone dalszą pracą nad prawidłową artykulacją [r]. Są też maluchy, które źle odbierają ćwiczenia artykulacyjne i wręcz odmawiają mówienia po polsku. Mają wrażenie, że jest to język trudny i nieużywanego przez rówieśników. W takich sytuacjach decyzje o dalszej pracy terapeutycznej należy podjąć wraz z rodzicami, podkreślając możliwość powrotu do pracy terapeutycznej w każdym momencie.

Ostatnią możliwością jest brak odpowiednika w jednym lub drugim języku dziecka. Wiele spółgłosek polskich nie występuje w języku francuskim. Na przykład język francuski ma tylko jedna spółgłoskę miękką [ɲ]. W związku z tym spółgłoski miękkie mogą stanowić problem dla dzieci polsko-francuskich.

 

Rys. 1. Pojawianie się fonemów języka francuskiego u dziecka. Początek linii oznacza, że 50% dzieci w tym wieku wymawia daną głoskę, koniec linii wskazuje, że większość dzieci w danym wieku wymawia głoskę.

 

Wiek (lata życia)?

Głoski

 

Źródło : Rondal, 1979, s. 35 cyt. przez CFORP, 1997, s. 112.

 

 

Podsumowanie

Sytuację dzieci dwujęzycznych należy analizować pod kątem drugiego języka. Polszczyzna może wpływać na wady wymowy w innym języku. Dziecko z polskim i francuskim może mieć więcej trudności z system samogłoskowym w języku francuskim, który składa się z 19 samogłosek. Napięcie mięśni jest większe przy ich wymowie, a stopień otwarcia jamy ustnej – mniejszy niż w języku polskim. Dzieci często nie słyszą różnicy np. między [e] a [ɛ]. Brak takiej kompetencji utrudnia w znacznym stopniu prawidłową ortografię. Poza tym samogłoski nosowe francuskie nie mogą być wymawiane jako dyftong, co jest możliwe w języku polskim (np. po francusku zawsze wymowa [ɛ̃] ,ale błędem jest [em], [en]).

Na koniec należy podkreślić, że szukanie wymowy identycznej z normą językową w języku polskim nie powinno być naszym priorytetem. Taka forma terapii może okazać się bardzo frustrująca dla dziecka, które jest świadome, że mówi trochę inaczej niż dzieci w Polsce, a także trochę inaczej niż dzieci we Francji. Warto zaakceptować inność dzieci dwu- i wielojęzycznych. Natomiast, podczas terapii zastanówmy się, jak wykorzystać dwujęzyczność, jako mocna stronę i pracę terapeutyczną zacznijmy od głosek, które zmieniają znaczenie słów, a następnie przejdźmy do tych, które wpływają na wyrazistość wypowiedzi.

 

Justyna Reneteau

 

* autorka użyła alfabetu IPA

 

 

 

Literatura:

  • Caramazza A., The acquisition of a new phonological contrast:the case of stop consonants in French-English bilinguals, „Journal of the Acoustical Society of America” 1973, nr 54, s. 421–428.
  • Dulay H., Language two, Oxford University Press, New York 1982.
  • Hambly H., The influence of bilingualism on speech production. A systematic review, „International Journal of Language & Communication Disorders” 2013, nr 48 (1), s. 1–24.
  • Nagorko A., Zarys gramatyki polskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1996.
  • Reneteau J., Des troubles spécifiques du langage chez les enfants bilingues franco-polonais, Université Paris, Paris 2016.

Galeria

Archiwalne wydania

Realizacja: Ideo
Powered by: CMS Edito
Copyright 2011 Edupress. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Administrator stosuje pliki "cookies". Informacje zbierane przy pomocy "cookies" pozwalają dostosowywać usługi i treści do indywidualnych potrzeb i preferencji Użytkowników, jak również służą do opracowywania ogólnych statystyk dotyczących korzystania przez Użytkowników z Serwisu.