Bank Wiedzy

Zaloguj Zarejestruj się
Bezpłatne materiały do pobrania

Warto przeczytać

02.03.2013

Jak pracować z nieśmiałym dzieckiem?

Nieśmiałość jest zjawiskiem znanym osobom pracującym z dziećmi i mającym swój udział w kształtowaniu ich osobowości. Nauczyciele niejednokrotnie mają do czynienia z takimi przedszkolakami. Jednoznaczne zdefiniowanie nieśmiałości nie jest jednak zadaniem łatwym.
Nieśmiałość jest problemem, z którym boryka się wiele dzieci. Jednoznaczne zdefiniowanie nieśmiałości nie jest zadaniem łatwym. Jak podkreśla Philip G. Zimbardo, jest to pojęcie nieostre, które posiada wiele odmian. Nieśmiałość może odznaczać się różnym stopniem, a nawet rodzajem występujących symptomów. Niekiedy może przybierać formę subtelnego onieśmielenia w pewnych sytuacjach, może też jednak stanowić bardzo poważny problem, który staje się wręcz swoistą cechą jednostki i odznacza się przykrymi konsekwencjami utrudniającymi jej prawidłowe funkcjonowanie.
Nieśmiałość często objawia się w postaci odczuwanego lęku, niepokoju czy skrępowania w sytuacjach społecznych. Ponadto ważny jest tu aspekt subiektywnych odczuć. Niektóre osoby, określające siebie jako nieśmiałe, posługują się głównie osobistymi odczuciami. W różnych ujęciach nieśmiałości zazwyczaj jednak kładzie się nacisk na objawy, jak i konsekwencje emocjonalne, społeczne czy fizyczne. Nie ulega wątpliwości, że nieśmiałość można uznać za jeden z problemów pedagogicznych. A przeciwdziałanie temu zjawisku stanowi wyzwanie dla nauczycieli, wychowawców i pedagogów.
 

Źródła nieśmiałości
W kontekście etiologii nieśmiałości należy brać po uwagę kilka czynników. Trudno byłoby określić jeden dominujący i przeważający o tym, że dziecko będzie osobą nieśmiałą. Należy tu podkreślić również wzajemne korelacje owych czynników.
Trzeba pamiętać, że determinanty biologiczne wyposażają w pewne predyspozycje. Jednak o tym, czy zostaną one uaktywnione, decyduje wpływ najbliższego otoczenia, jak i indywidualne cechy osobowościowe jednostki.
Jeśli mowa o genetycznych uwarunkowaniach nieśmiałości, to należy zwrócić uwagę na badania nad bliźniętami jednojajowymi oraz dwujajowymi. Wśród dzieci w wieku od  1. do 5. roku życia współczynnik odziedziczalności wynosił u bliźniąt jednojajowych 0,69, a u bliźniąt dwujajowych 0,24. Natomiast wśród badanych dzieci w wieku szkolnym (od 7,6 do 10 lat) współczynnik ten wynosił od 0,56 do 0,88 dla bliźniąt jednojajowych, a dla bliźniąt dwujajowych od 0,05 do 0,27. Na podstawie tych badań można stwierdzić dziedziczenie skłonności do nieśmiałości, nie przesądza to jednak w pełni o byciu nieśmiałym.
Nieśmiałość może pojawić się zwłaszcza u dzieci o słabym typie systemu nerwowego, przez co następuje dominacja procesów hamowania nad procesami pobudzania. Dzieci o takim typie układu nerwowego mogą wykazywać skłonności do nadmiernej apatii, bierności czy lęku, co zapewne może sprzyjać nieśmiałości.
Poszukując źródeł nieśmiałości należałoby zwrócić szczególną uwagę na znaczenie aspektów psychologicznych, przede wszystkim roli właściwości indywidualnych jednostki. W odwołaniu do psychologicznych koncepcji wysunięto kilka hipotez powstawania nieśmiałości.
Behawioryści uważają, że nieśmiałymi stają się te osoby, które nie przyswoiły sobie w sposób należyty umiejętności społecznych, koniecznych w prawidłowych kontaktach z innymi ludźmi. Natomiast zwolennicy koncepcji psychoanalitycznej postrzegają nieśmiałość jako efekt nieuświadomionych konfliktów pomiędzy id, ego oraz superego. Psychologowie społeczni przypisują duże znaczenie oddziaływaniu społecznemu. Podkreślają, że przyczyną nieśmiałości może być nadawanie etykiety: Jestem nieśmiały, bo tak o sobie mówię lub inni tak mnie nazywają.
Ponadto podkreślano, że u osób nieśmiałych można dostrzec rozbieżność w obrębie struktury osobowości. Rozbieżność ta widoczna jest pomiędzy „ja realnym” a „ja idealnym”, przy czym zauważalna jest dominacja „ja idealnego”. Jednostka taka może figurować w świecie nadmiernych ideałów, stawianych sobie za wzór, którym jednak nie sposób sprostać.
Nieśmiałość może także wiązać się z zaniżonym poczuciem własnej wartości. Osoby o niskiej samoocenie w stosunku do siebie są bardzo rygorystyczne i szczegółowe. Łączy się z tym lęk przed ujawnieniem swoich mankamentów, brakiem akceptacji ze strony społeczeństwa. Osoby takie często  przesadnie koncentrują się na swoich słabych stronach i wszelkich niedoskonałościach, a przy tym nie chcą, aby ludzie je poznali. Przez to brak im pewności siebie i często pozostają w cieniu innych. Obraz własnej osoby wpływa w dużym stopniu na stosunek jednostki do otaczającego świata i innych ludzi.
Nie należy też pomijać znaczenia czynnika środowiskowego czy też społecznego. Tu ważną rolę odgrywa rodzina, stanowiąca pierwszą i najważniejszą grupę społeczną w życiu dziecka. Sposób oddziaływań wychowawczych niewątpliwie wywiera duży wpływ na kształtowanie się osobowości dziecka oraz sposób jego funkcjonowania. Odwołując się do czynników wychowawczych mogących sprzyjać nieśmiałości zwrócono uwagę na rodzaj wymagań stawianych dziecku, ograniczenia, jak również system kar i nagród wobec niego stosowany.
Wymagania stawiane dziecku są znaczącym elementem dla jego prawidłowego rozwoju. Pomagają mu w nabywaniu ważnych umiejętności życiowych i rozwijaniu poczucia własnych kompetencji. Jednak mogą również powodować negatywne konsekwencje, jeżeli ich rodzaj i natężenie nie są dostosowane do możliwości malucha. Przesadne obciążanie dziecka wymaganiami wpływa negatywnie na jego samoocenę, rodzi poczucie „gorszości” i brak pewności siebie. Niekorzystny wpływ może mieć również brak wymagań. W takim przypadku rozwój samodzielności będzie ograniczony i może wpływać na rozwój obrazu własnej osoby oraz prowadzić do ukształtowania się w dziecku przekonania, że nie potrafi sprostać wymaganiom stawianym przez społeczeństwo. Może to budzić u dziecka poczucie lęku i niepewności, a w konsekwencji prowadzić do nieśmiałości.
Jeśli zaś mowa o ograniczeniach oraz systemie kar i nagród, sytuacja plasuje się analogicznie, jak w przypadku stawianych dziecku wymagań. Skrajne tendencje w systemie kar i nagród (wygórowane oczekiwania przejawiające się w przewadze kar lub też bezkrytyczny stosunek do dziecka i jego nadmiernie pozytywna ocena) sprzyjają ukształtowaniu się rozbieżności między własnym „ja” a wymaganiami społecznymi. Zbyt częste nagradzanie może prowadzić do wywołania u dziecka postawy biernej i niechęci podejmowania jakiejkolwiek aktywności. Natomiast wygórowane wymagania i częste stosowanie kar za niesprostanie im powodować może poczucie lęku i zniechęcenia.
W toku badań dowiedziono, że nieśmiałość dzieci w wielu przypadkach koreluje z nieśmiałością rodziców. Z jednej strony mogłoby to świadczyć o możliwości dziedziczenia nieśmiałości z powodu istnienia sprzyjających temu czynników biologicznych. Z drugiej zaś strony trzeba podkreślić, że rodzice są osobami znaczącymi dla dziecka. Stykając się z nimi na co dzień i obserwując ich zachowania, dzieci uczą się postępować w sposób podobny. I tu można dostrzec kolejną teorię dotyczącą przyczyn nieśmiałości – mianowicie stanowi ona wynik uczenia się i zinternalizowania takiego sposobu postępowania.
Reasumując, istnieje wiele teorii wyjaśniających źródła nieśmiałości. Opisując czynniki mogące przyczynić się do powstawania u dzieci nieśmiałości, należy brać pod uwagę fakt, że człowiek jest jednością psychofizyczną. Zatem jego problemy zazwyczaj są wynikiem wzajemnych korelacji sfery biologicznej, psychologicznej i społecznej (…)
 

Dziecko nieśmiałe w grupie przedszkolnej
Próba opisania symptomów nieśmiałości w dużej mierze przybliża sposób zachowywania się osób nieśmiałych. Warto jednak poświęcić parę słów specyfice funkcjonowania dziecka nieśmiałego w przedszkolu.
Nie jest trudno zauważyć je wśród rówieśników. Dzieci nieśmiałe przede wszystkim nie biorą udziału w zajęciach, nie zgłaszają się do odpowiedzi, nie wyrażają swoich opinii. Są bardzo spokojne, mówią cicho. Są zdyscyplinowane i wykonują wszystkie polecenia nauczyciela, bez żadnego „ale”. Charakterystyczne dla takich dzieci jest to, że mają kłopoty z proszeniem o pomoc nauczyciela czy innych osób. Nieśmiali nie wchodzą w osobisty kontakt z nauczycielem, nie pozwalają mu służyć radą i fachową wiedzą, którą ten jest gotów zaofiarować, a także w nikłym stopniu reagują na jego wysiłki.
W szkole nieśmiali uczniowie osiągają lepsze wyniki w formach pisemnych. Mają bowiem problem z odpowiedzią ustną, podczas której czują się nieswojo. Nawet jeżeli są w rzeczywistości dobrze przygotowani, mają trudności w przekazaniu swej wiedzy. Wiąże to się z lękiem przed wypowiedzią publiczną. Jednocześnie osoby te mają w takich sytuacjach trudności w skupieniu uwagi, zebraniu myśli i logicznym ich powiązaniu, odczuwają tzw. „pustkę w głowie”.
Ich charakterystyczne zachowanie można zauważyć także w kontaktach z innymi dziećmi. Nieśmiałe na ogół nie uczestniczą w zabawach. Zazwyczaj trzymają się z boku. Spędzają czas biernie, są mało ruchliwe, wręcz apatyczne i wycofane.
Nieśmiałe dziecko ma zatem wiele problemów z powodu swej przypadłości. Jego relacje z innymi – funkcjonowanie w szkole, bądź środowisku rówieśniczym – nie przebiegają w sposób naturalny. Dlatego też osobom nieśmiałym często towarzyszy samotność.
Dobre strony nieśmiałości
Pomimo wielu przykrych konsekwencji nieśmiałości, warto zauważyć również pewne dobre strony owego zjawiska. Pozytywne aspekty nieśmiałości dostrzec mogą szczególnie nauczyciele. Uczeń nieśmiały przede wszystkim nie przeszkadza w lekcji, nie zakłóca jej prawidłowego przebiegu. Stąd można by odczuć, że nie stwarza problemów wychowawczych. Pomimo to nauczyciel w swej pracy wychowawczej powinien zwrócić uwagę także na takiego ucznia i starać się dostosować do niego odpowiednie oddziaływania, celem pomocy w przezwyciężaniu nieśmiałości.
Również w kontaktach z rówieśnikami można dostrzec pewne pozytywy bycia nieśmiałym. Dziecko odznaczające się tą cechą nie będzie konfliktowe, nie będzie prowokować, ani wszczynać awantur bądź sporów. Jednak konformizm takiego dziecka może mieć także negatywne konsekwencje, gdyż nie będzie ono potrafiło bronić własnego zdania.
Pozytywnym aspektem nieśmiałości może być pewnego rodzaju zapewnienie anonimowości czy nawet ochrony. Niekiedy nieśmiałość służyć może jako maska, sprawiająca, że nieśmiały pozostaje niezauważony i nie wyróżnia się szczególnie z tłumu (…).

Formy pracy z dzieckiem nieśmiałym
Pomimo, że dziecko nieśmiałe nie sprawia kłopotów wychowawczych, takich jak to niesforne, rozbrykane, to jednak i ono potrzebuje odpowiedniego oddziaływania pedagogicznego. Ma to duże znaczenie w kontekście przełamywania nieśmiałości, budowania pewności siebie, aby w dalszych okresach życia dzieci mogły czuć się bardziej swobodnie i potrafiły nawiązywać oraz utrzymywać prawidłowe relacje z innymi (…)
Nauczyciel podczas zajęć powinien zachęcać dziecko do aktywności. Każde jej przejawy powinny być dostrzegane i pozytywnie wzmacniane. Jeżeli natomiast dziecko będzie popełniało błędy, warto zwrócić mu uwagę na ów błąd w sposób subtelny lub wspólnie poszukać nowego rozwiązania. Aktywizować dzieci można wykorzystując pracę w grupie. Przy takich działaniach dziecko będzie miało jednocześnie możliwość współpracy z rówieśnikami, nawiązywania z nimi kon-
taktu. Przy tego typu działaniach można pomagać poszczególnym grupom w rozdzieleniu zadań. Pozwoli to, by dzieci nieśmiałe nie zostały zdominowane przez inne i w konsekwencji nie pozostały jedynie w roli słuchaczy, nie podejmując żadnych działań.
W wizerunku człowieka i sposobie postrzegania go przez innych dużą rolę odgrywa postawa ciała. Dlatego w pracy z dziećmi nieśmiałymi warto poruszyć ten aspekt i uczyć je prawidłowej postawy ciała. Trzeba zwracać uwagę na elementy postawy budzące sympatię u innych ludzi. Jednocześnie należy pamiętać, aby w pracy z przedszkolakami zaczynać od zadań prostych, które sprawią, że poczują się one pewniej. Podkreślić należy, że o skuteczności działań będzie decydować w dużej mierze zaistniała więź psychiczna pomiędzy dzieckiem a wychowawcą, oparta przede wszystkim na zaufaniu.


Więcej przeczytacie w artykule Justyny Mielnik „Jak pracować z nieśmiałym dzieckiem?” w najnowszym wydaniu (3/2013) „Wychowania w Przedszkolu”.

Fotogaleria

Sonda

Newsletter

Realizacja: Ideo
Powered by: CMS Edito
Copyright 2011 Edupress. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Administrator stosuje pliki "cookies". Informacje zbierane przy pomocy "cookies" pozwalają dostosowywać usługi i treści do indywidualnych potrzeb i preferencji Użytkowników, jak również służą do opracowywania ogólnych statystyk dotyczących korzystania przez Użytkowników z Serwisu.