Wyprawa do krainy wyobraźni, czyli edukacja teatralna dzieci w wieku przedszkolnym

Dzieci w wieku przedszkolnym mają naturalną skłonność do teatralizacji swoich zachowań. Przyglądając się ich zabawom, można zaobserwować, jak wcielają się w role księżniczek, nauczycielek, mam, sprzedawczyń w sklepie, strażaków, policjantów, kierowców samochodów itp. Same wmyślają dialogi, dobierają rekwizyty (często imitujące jakieś przedmioty, np. klocki jako produkty sprzedawane w sklepie). Dzieci organizują takie zabawy na podstawie swoich indywidualnych obserwacji, ale także np. bazują na historiach, które usłyszały w bajkach i baśniach. Najmłodsi zazwyczaj lubią się także przebierać, wcielać w postacie poprzez ubierane kostiumy. I często wystarczą elementy proste, symboliczne, a pomagające świetnie wejść w rolę, np. papierowa korona. Jest to niezwykle piękne i pożądane zjawisko rozwojowe. 


Od pomysłu do przedstawienia

Na czym polega specyfika teatru dziecięcego? Nie powinna być to próba naśladowania teatru zawodowego. W teatrze dziecięcym należy kłaść nacisk na pracę zespołową, a także umożliwienie dzieciom tworzenia wszystkich elementów widowiska i przeżywania wszystkich faz pracy twórczej. To właśnie wysiłek włożony w przygotowanie spektaklu ma największe znaczenie. Podejmowane działania uczą współpracy i uświadamiają, że tylko wspólnymi siłami można osiągnąć postawiony sobie cel. W tym przypadku celem końcowym (ale nie jedynym) jest prezentacja przygotowanego przedstawienia. Siłą, która powinna napędzać taki teatralny mechanizm, powinna być zabawa.
Zabawy teatralne są doskonałą formą aktywności dla wszystkich dzieci, nawet tych nieśmiałych, które nie lubią wystąpień publicznych. Kiedyś każdy występ kojarzył się z długimi tekstami wygłaszanymi w nieco sztuczny sposób przez małych aktorów. Od takich praktyk na szczęście już się odchodzi, na rzecz przedstawień bazujących na ruchu i dźwięku, a wspomaganych słowem. Dzieci w wieku przedszkolnym mogą być aktywnymi twórcami wszystkich elementów przedstawienia, zaczynając od scenariusza, opartego na ich pomysłach, poprzez oprawę muzyczną, choreografię, stroje, rekwizyty, na scenografii kończąc. I nie chodzi tylko o to, żeby wypożyczyć drogi i często niewygodny kostium. Dzieci mają mnóstwo pięknych pomysłów, które można wykorzystać. Tylko trzeba im na to pozwolić, na miarę ich możliwości, doceniając wkład pracy i ich samodzielność. Praca nad takim przedstawieniem, gdzie dzieci są zaangażowane w każdy etap jego tworzenia, stanowi dla najmłodszych wielkie przeżycie. Jest to również doskonała okazja do indywidualizacji procesu kształcenia w pracy grupowej. Nauczyciele doskonale znają dzieci z prowadzonej grupy, dlatego wiedzą, kto lubi śpiewać, występować, a kto byłby szczęśliwszy, angażując się w tworzenie scenografii. Tym samym dla każdego dziecka można znaleźć jakieś ważne zadanie, dzięki któremu poczuje się potrzebną częścią większej całości. Pamiętać też należy, że w teatrze liczy się symbol – nie wszystko musi być dosłowne, w pełni oczywiste. Widz domyśli się, że np. foremka do ciasta (babeczki) na głowie małego aktora to korona. Dzieci mogą stworzyć oprawę muzyczną poprzez swój śpiew, a także wykorzystując grę na instrumentach, często własnoręcznie wykonanych.

Korzyści z realizacji edukacji teatralnej

O wartości form teatralnych w edukacji może świadczyć różnorodność celów, jakie mogą być dzięki niej realizowane. Zastosowanie dramy i inscenizacji wpływa na kształtowanie następujących sprawności.
1. Sprawności językowe:
- rozwijanie umiejętności poprawnego wypowiadania się,
- tworzenie opowiadań połączonych z grą aktorską,
- stwarzanie warunków do samorzutnej wypowiedzi,
- wzbogacanie i aktywizowanie słownictwa.
2. Rozwój postaw prospołecznych:
- wdrażanie do współpracy w grupie,
- kształtowanie otwartej i aktywnej postawy,
- odgrywanie ról społecznych,
- kształtowanie umiejętności nawiązywania kontaktów,
- rozbudzanie śmiałości,
- kształtowanie umiejętności empatii,
- eliminowanie zahamowań,
- rozładowywanie napięć,
- kształtowanie umiejętności zachowania się w sytuacjach trudnych,
- wdrażanie do samodzielności,
- wzbogacanie przeżyć.
3. Umiejętność obserwacji.
4. Umiejętność koncentracji.
5. Wzbogacanie wyobraźni i wrażliwości.
6. Pomysłowość i twórcze myślenie.
7. Zaspokajanie potrzeby ekspresji przez:
- ćwiczenia związane z wyczuciem własnego ciała w przestrzeni,
- wyrażanie przeżyć i nastrojów za pomocą słowa, ruchu, gestu, mimiki.
8. Samopoznanie, samoocena, wyrażanie sądu.
9. Poznawanie uczniów przez nauczycieli.
10. Rozwijanie zainteresowań i zdolności poznawczych. 
 
W ramach edukacji teatralnej poszerzana jest także wiedza dziecka o teatrze. Porcje oraz zakres wiedzy są dozowane w zależności od możliwości percepcyjnych dziecka (wiek). Obejmuje ona wiadomości i umiejętności w zakresie wiedzy o aktorze, scenografii, choreografii, reżyserii, pracy nad spektaklem, muzyką, światłem, współrealizatorów widowiska teatralnego, a także wiadomości i umiejętności dotyczące podstawowych technik lalkarskich: lalki kartonówki, lalki mimiczne, maska, lalki supełki, pacynki, kukiełki, lalki żyworękie, teatr cieni, lalki marionetki, lalki jawajki, lalki jarzynki.  Dziecko uczy się w trakcie zabawy. Tworząc swój teatr, wykonując różnego rodzaju lalki teatralne, uczy się ich nazw oraz sposobów posługiwania się nimi. Odwiedzając teatr, zdobywa wiedzę o jego pracownikach, budowie sceny, przez co wzbogaca zakres swoich wiadomości o otaczającym świecie. Tym samym edukacja teatralna obejmuje zarówno tworzenie przez dzieci przedstawień teatralnych, jak i uczestnictwo najmłodszych w przedstawieniach tworzonych przez profesjonalistów.

Rodzaje teatru dziecięcego

W wychowaniu przedszkolnym najczęściej mamy do czynienia ze spontanicznymi zabawami teatralnymi podejmowanymi przez najmłodszych lub inicjowanymi przez nauczyciela. Są to gry i zabawy, które nie tworzą zamkniętych widowisk i nie są przeznaczone do publicznej prezentacji. Organizowane są także przedstawienia dla widzów dorosłych, takich jak rodzice i inni krewni dzieci (z takich okazji jak np.: Dzień Matki, Dzień Górnika, zakończenie roku szkolnego itp.). Pojawiają się również, będące formą zabawy, widowiska realizowane przez dzieci dla dzieci.
Za godną naśladowania można przyjąć taką realizację zabawy w teatr, która stanowi grę wyobraźni, świeżość skojarzeń, bogactwo pomysłów, „inność” interpretacji znanego tekstu, wyszukiwanie dla niego nowego wyrazu scenicznego, unikając wiernego kopiowania teatru zawodowego. Jest to działanie bliskie wyobrażeniom dziecięcym, gdzie przedmioty ze świata realnego nabierają innego, magicznego znaczenia: krzesło przestaje być krzesłem, stół stołem, dywan dywanem; po oceanie – dywanie płyną statki – krzesła.  I w tej symbolice tkwi magia teatru, także tworzonego przez małych aktorów.
Obok przedstawień, w których aktorami są dzieci, dużą popularnością cieszy się także teatr kukiełkowy (lalkowy), który wywodzi się z czasów starożytnych. Specyfikę teatru lalkowego stanowią lalki o różnym kształcie i funkcji:
a. pacynki – lalki nakładane na ręce,
b. kukiełki – lalki umocowane na kiju z dołu,
c. marionetki – lalki animowane z góry za pomocą sznurków.
Jedną z ciekawych form zabawy w teatr, pojawiającą się w przedszkolach, jest tzw. teatr z łyżki. Proponowana zabawa w teatr polega na recytowaniu lub czytaniu przez dorosłego tekstu opartego na bliskich dzieciom bajkach, baśniach i opowiadaniach. Już przy pierwszym czytaniu tekstu dziecko jest uczone aktywnego słuchania tekstu, co następuje poprzez wprowadzenie drewnianej łyżki, a więc „aktora”, który wymaga odpowiedniej charakteryzacji. Dziecko może dokonać charakteryzacji „łyżkowego aktora” samodzielnie bądź wspólnie z towarzyszącym mu dorosłym. Podczas tego zabiegu dziecko ma okazję przyjrzeć się dokładnie, jak zwykła drewniana łyżka może się zmienić w bajkową postać. Przy drugim czytaniu kolejnych zwrotek można już poprosić dziecko, by wskazało „aktora z łyżki”, który pojawia się w danym momencie tekstu. Trzecia i kolejne próby pozwalają na coraz swobodniejsze zaangażowanie dziecka w obrazowanie wydarzeń.  Wspaniale do tego typu zabawy może posłużyć wiersz J. Jałowiec pt. „Teatr z łyżki”.
 
Jeśli drewnianej łyżce
dasz koronę srebrną,
będzie z łyżki król dostojny.
Jeśli drewnianej łyżce
przypniesz długie warkocze,
to będzie królewna.
Jeśli przykleisz
do łyżki wióry,
takie ze strugania deski,
to z łyżki będzie groźny smok wawelski.
Jeśli ozdobisz łyżkę
odrobiną wełny,
to będzie baran
siarki pełny.
Jeśli dasz drewnianej łyżce
miecz wystrugany z patyka,
będziesz miał dzielnego
krakowskiego szewczyka.
Teraz poproś mamę, tatę
i brata
do najpiękniejszego
teatru świata. 
 
W role aktorów występujących w teatrze lalkowym mogą się także wcielić przyozdobione ciekawie rękawiczki, które dzieci zakładają na ręce i tym samym ożywiają je.
Wśród form teatralnych wykorzystywanych w przedszkolu pojawia się także improwizacja, dla której punktem wyjścia jest uzgodnienie sytuacji początkowej albo przedstawienie jej przez osobę prowadzącą. Krótko naszkicowana jest akcja, charaktery i ogólne sposoby zachowania się bohaterów. W tych ramach dzieci grają to, co podpowiada im wyobraźnia, swobodnie budują tekst i konkretyzują sytuację. Kolejną formą jest pantomima. Aby przedstawić akcję, dzieci używają jedynie mimiki i gestykulacji. Jest to gra bez tekstu mówionego. Czasami w przedszkolu pojawia się także czarny teatr. W zupełnie zaciemnionym pomieszczeniu, przed czarnym, pochłaniającym światło tłem, poruszają się ubrane na czarno dzieci. Jednym źródłem światła jest lampa dająca czarne światło, ale niczego nie widać. Wtedy nadchodzą białe ręce i stopy, pomalowane twarze, abstrakcyjne postacie, kolorowe przedmioty, kukiełki itp. Ponieważ odbijają światło, podczas gdy wszystko inne jest czarne, sprawiają wrażenie, że swobodnie unoszą się w powietrzu.  Warto zwrócić również uwagę na zastosowanie w wychowaniu przedszkolnym teatru cieni (zarówno tworzonym przez małych aktorów, jak i z zastosowaniem kartonowych, płaskich kukiełek). Taka forma czasami daje dzieciom większą swobodę (także tym nieco nieśmiałym), ponieważ od publiczności są odgrodzone ekranem. Wymaga jednak dłuższego zaznajomienia dzieci z takimi działaniami, aby mogły sobie wyobrazić, jaki efekt na ekranie da ruch ich ciała albo manipulowanie kukiełkami.
T. Samulczyk-Pawluk, wymieniając formy edukacji teatralnej, pod pojęciem zabawy w teatr umieszcza różnego rodzaju improwizacje słowne, ruchowe, etiudy pantomimiczne inspirowane bajką, opowiadaniem lub sytuacją z życia. Ważną rolę odgrywają kąciki teatralne, w których są przechowywane różne rekwizyty, lalki, fragmenty scenografii i kostiumów. W takich miejscach dzieci bawią się, odgrywają różne role, wymyślają scenariusze i dialogi. Naśladują spektakle podejrzane w teatrze lub telewizji bądź tworzą rzeczy oryginalne, bazując na własnych pomysłach. Tego rodzaju zabawa przeradza się w teatr samorodny. Trudno odróżnić zabawę w teatr od teatru samorodnego czy teatralnej improwizacji. W każdym z tych przypadków dziecko może być aktorem, widzem bądź reżyserem. Liczą się pomysłowość, samodzielność i spontaniczność. Nauczyciel jest tu widzem lub doradcą. Kolejną formę teatralną, która czasami wykorzystywana jest w pracy z dziećmi w wieku przedszkolnym, stanowi teatr przedmiotów. Dzieci szukają ciekawych przedmiotów i przynoszą je do przedszkola. Opowiadają to, co usłyszały o nich od rodziców czy dziadków. Potrafią też je pomysłowo ożywić. Wspólnie tworzona jest opowieść. Dzieci wybierają przedmioty, które będą grać poszczególne postaci i wykorzystują je w sposób, jaki podpowiada im wyobraźnia. Przedmiot znajdujący się w dziecięcych rękach łatwo zmienia w magiczny sposób swoje przeznaczenie. Klocki zostawione na podłodze zmienią się w grzyby, pokój w ciemny las, ręcznik – w latający dywan.   Na takim ręczniku można puścić wodze wyobraźni i wybrać się w podróż do niezwykłych krain.

Rola nauczyciela i rodziców w realizacji edukacji teatralnej z dziećmi w wieku przedszkolnym

Nauczyciele mogą doskonalić swoje umiejętności oraz poszerzać wiedzę z zakresu realizacji edukacji teatralnej z dziećmi podczas różnego rodzaju kursów i szkoleń. Ciekawy przykład stanowi Szkoła Teatru dla nauczycieli. Jest to projekt, który powstał we współpracy Regionalnego Ośrodka Metodyczno-Edukacyjnego Metis w Katowicach z Teatrem Rozrywki w Chorzowie. Ideą powołania do życia Szkoły Teatru dla nauczycieli jest stworzenie w Teatrze Rozrywki przyjaznej przestrzeni twórczego dialogu pomiędzy szkołą a teatrem oraz połączenie oświaty z kulturą zgodnie z ideą kształcenia poprzez sztukę i tworzenia aktywnej „Szkoły z Pasją”.  Niewątpliwie również dla nauczycieli wychowania przedszkolnego udział w tego typu zajęciach byłby wzbogacającym doświadczeniem.
Przygotowany do pracy z dziećmi, kompetentny, zainteresowany edukacją teatralną dzieci nauczyciel może osiągnąć bardzo dobre rezultaty swojej pracy, jeżeli uda mu się pozyskać do współpracy także rodziców dzieci uczęszczających do przedszkola.  Rola rodziców w zakresie edukacji i wychowania dziecka jest ogromna. Nauczyciele wskazują na różne formy współpracy z rodzicami. Najczęściej pojawia się przygotowywanie przez nich (lub pomoc w przygotowaniu) kostiumu dla dziecka, uczestniczenie w roli widza w przedstawieniach, ćwiczenie z dzieckiem jego roli. Jednak są i tacy rodzice, którzy czynnie angażują się w przedstawienia przygotowywane przez dzieci poprzez wcielanie się w różne role czy też opracowywanie oprawy muzycznej. Rodzice są też pierwszymi osobami, które mogą i powinny wprowadzać dziecko w niezwykły świat teatru. Odbywa się to poprzez zabieranie dzieci na przedstawienia.
W ramach edukacji teatralnej dzieci zapoznawane są także z pojęciami związanymi z teatrem. Do tworzywa teatralnego należą: reżyser, aktor, scenografia, publiczność teatralna, słowo, muzyka, dźwięki nie będące słowem, czas, przestrzeń, ruch sceniczny. To nauczyciele i rodzice zapoznają dzieci z tymi pojęciami, wprowadzając je w świat teatru.
 
Warto przeczytać, czyli inspirujące publikacje

Na polskim rynku wydawniczym pojawiło się wiele publikacji książkowych, a także artykułów, które podpowiadają i inspirują do realizacji edukacji teatralnej. Wśród nich można wymienić np.:
  • Furl E., Teatr w przedszkolu i świetlicy. Od pierwszego pomysłu do przedstawienia, Jedność, Kielce 2004.
  • Gellner D., Gellnerowa D., Teatrzyki na cztery pory roku, WSzPWN, Warszawa 2015.
  • Jadych B. B., Cztery pory roku z teatrzykiem u boku. Scenariusze inscenizacji uroczystości przedszkolnych, Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2011.
  • Jałowiec J., O Kraku i smoku. Teatr z łyżki, „Wychowanie w przedszkolu”, nr 8/2006.
  • Klimke S., Meyer M., Z Kacprem przez cały rok, Jedność, Kielce 2002.
  • Kobus M., Kubat M., Trzebińska J., Wendland E., Wypuść G., Program edukacji teatralnej dla dzieci 3-6 letnich. Jak zainteresować teatrem dziecko w wieku przedszkolnym, Wydawnictwo „Iwanowski”.
  • Megrier D., Zabawy teatralne w przedszkolu, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 2000.
  • Minczakiewicz E., Teatr z łyżki, „Wychowanie w Przedszkolu”, nr 6/2005.
  • Misiurka A., Zróbmy teatrzyk lalkowy, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1991.
  • Należyty J. J., Tylko w przedszkolu. Zabawy teatralne, Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2006.
  • Stójowa E., Przedszkolne teatrzyki, „Wychowanie w Przedszkolu”, nr 9/1998.
  • Szlendak D., Teatrzyki z poradami na spotkania z kłopotami. Materiały pomocnicze dla nauczycieli przedszkoli i kształcenia zintegrowanego, Wydawnictwo Aker, Toruń 2008.

Pobawmy się w teatr

Przedstawienia tworzone przez dzieci muszą dawać im radość i satysfakcję. Nie można koncentrować się jedynie na długich tekstach wygłaszanych przez dzieci często w dużym stresie i bez większego zrozumienia celowości takich działań. A może być inaczej -– czy piękniej? Przed oczyma pojawiają mi się trzylatki w prostych, stworzonych z bibuły strojach pisklątek (z promiennymi uśmiechami na buziach), prowadzone po scenie gęsiego przez mamę kurę, wykonujące proste gesty do fragmentu muzyki klasycznej. Działania adekwatne do wieku i możliwości dzieci, efektowne i dające najmłodszym szczęście z zabawy w teatr, które mogłam podziwiać podczas Przeglądu Małych Form Teatralnych „Teatralka” w Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu. W przedstawieniach na scenie razem z przedszkolakami mogą występować także sami nauczyciele, a także rodzice dzieci. Należy pamiętać, że w zabawie w teatr ograniczeniem jest tylko nasza wyobraźnia (i względy bezpieczeństwa).
 
 
Magdalena Christ

Pliki do pobrania

Galeria

Archiwalne wydania

Realizacja: Ideo
Powered by: CMS Edito
Copyright 2011 Edupress. Wszelkie prawa zastrzeżone.
Administrator stosuje pliki "cookies". Informacje zbierane przy pomocy "cookies" pozwalają dostosowywać usługi i treści do indywidualnych potrzeb i preferencji Użytkowników, jak również służą do opracowywania ogólnych statystyk dotyczących korzystania przez Użytkowników z Serwisu.